Pomiędzy Mikołowem a Gliwicami, w niewielkiej wiosce na Górnym Śląsku, wznoszą się ruiny szesnastowiecznego zamku. To nie jest typowa, nudna ruina – Chudów żyje. W weekendy słychać tu stukot kopyt, brzęk mieczy, a w sierpniu tłumy zjeżdają na Jarmark Średniowieczny.

Zamek powstał w pierwszej połowie XVI wieku z inicjatywy Jana Gierałtowskiego, który w 1532 roku kupił wieś Chudów i postanowił wznieść tu swoją rezydencję. Budowlę z kamienia i cegły postawiono na planie kwadratu, z dwoma budynkami po bokach i czworoboczną wieżą bramną pośrodku. Co ciekawe, zamek wzniesiono na wyspie wśród moczarów – dostać się na niego można było wyłącznie drewnianym mostem prowadzącym do wejścia na drugiej kondygnacji wieży. Całkiem sprytne rozwiązanie obronne jak na tamte czasy.

Gierałtowscy należeli do najbogatszych rodów ówczesnego Śląska. Ich posiadłości rozciągały się od Bytomia po Nysę, obejmując tereny trzech księstw. Jan Gierałtowski prowadził intensywne działania gospodarcze, nabywał sąsiednie włości, poszukiwał złóż kruszcowych i trafił między innymi na węgiel kamienny. Wewnątrz zamku znajdował się prostokątny dziedziniec otoczony krytymi krużgankami, ze studnią na środku.

Historia pełna zwrotów akcji

Po śmierci ostatniego z rodu Gierałtowskich w 1622 roku zamek przechodził z rąk do rąk. Był okres, gdy miał nie najlepszą opinię – w czasie wojny trzydziestoletniej, gdy po śląskich traktach grasowali maruderzy i rycerze-rozbójnicy, Chudów kojarzono właśnie z tą niecną profesją.

Największą świetność przeżył pod rządami baronów Voglarów. W 1717 roku Mikołaj Voglara przebudował zamek i z przepychem go wyposażył. To wtedy stał się jedną z najwspanialszych rezydencji Śląska. Ale druga połowa XVIII wieku przyniosła schyłek – zamek tracił na znaczeniu i często zmieniał właścicieli.

Aleksander von Bally, który kupił podupadające dobra w 1837 roku, wprowadził wiele zmian. Dodał szóstą kondygnację wież i znacznie przebudował całą budowlę, przez co zamek zatracił swoją pierwotną, renesansową formę. Bally inwestował w unowocześnienie majątku, osiągając świetne wyniki w hodowli i uprawie, ale ostatecznie zbankrutował na złych inwestycjach związanych z poszukiwaniem węgla kamiennego.

W noc sylwestrową 1847 roku zamek strawił pożar. Od tego momentu stał się romantyczną ruiną, którą możemy podziwiać do dziś.

Co można zobaczyć w Chudowie dzisiaj

W 1995 roku powołano Fundację „Zamek Chudów”, która rozpoczęła prace rekonstrukcyjne i archeologiczne. Częściowo odbudowano wieżę zamkową, a w niej urządzono muzeum o profilu archeologiczno-historycznym.

Muzeum zajmuje kilka poziomów odrestaurowanej wieży. W piwnicy czeka wystawa archeologiczna – zrekonstruowane naczynia ceramiczne, fragmenty średniowiecznej studni. Na kondygnacji wejściowej można obejrzeć zrekonstruowany system ryglowania bramy. Dziedziniec to prawdziwa gratka dla pasjonatów – relikt murów i filarów odkrytych podczas wykopalisk oraz oryginalna studnia. W lapidarium zgromadzono fragmenty detali architektonicznych wydobytych podczas prac.

Wszystkie eksponaty pochodzą z badań archeologicznych prowadzonych przez fundację. To nie są przypadkowe zbiory – każdy przedmiot ma swoją historię związaną bezpośrednio z tym miejscem. Zwiedzanie muzeum daje konkretny obraz tego, jak funkcjonował zamek i jak wyglądało życie jego mieszkańców przez wieki.

Zespół zamkowy to nie tylko sama ruina. W odległości około 150 metrów rośnie najstarsza w Polsce topola bujna, nazywana Teklą. Nieopodal zamku stoi też osiemnastowieczny spichlerz – oba obiekty są wpisane do rejestru zabytków. Razem z otaczającym je parkiem o powierzchni około 7 hektarów stanowią pozostałości dawnych dóbr rycerskich Chudów-Paniówki.

Oberża pod Świętym Jerzym i klimat dawnych czasów

Obok zamku odtworzono według starych ilustracji budynek dawnej karczmy. Podczas prac archeologicznych odkryto w pobliżu fundamenty dziewiętnastowiecznej karczmy-browaru, co posłużyło jako inspiracja do rekonstrukcji.

Dziś mieści się tam „Oberża pod Świętym Jerzym”. W stylowym wnętrzu serwuje się potrawy według dawnych receptur. Można tu zorganizować historyczne wesele czy renesansową ucztę – miejsce chętnie wynajmowane jest na różnego rodzaju wydarzenia, które mają nabrać wyjątkowego charakteru.

Jarmark Średniowieczny i inne wydarzenia

Od 1996 roku na terenie zamku odbywają się plenerowe imprezy kulturalno-oświatowe znane jako Spotkania na Zamku w Chudowie. W programie: inscenizacje historyczne, zloty, koncerty, projekcje filmowe, występy kabaretowe.

Wizytówką i najstarszym elementem tych spotkań jest sierpniowy Jarmark Średniowieczny. To największa impreza w roku, która ściąga tłumy. Zamek zamienia się wtedy w średniowieczne miasteczko – stoiska z rękodziełem, pokazy walk rycerskich, warsztaty, stroje z epoki. Atmosfera gęsta, autentyczna, daleka od plastikowej stylizacji.

Warto sprawdzić kalendarz wydarzeń przed wizytą. Zamek w trakcie imprezy to zupełnie inne doświadczenie niż spokojne zwiedzanie ruin w ciszy.

Chudów miał związki z rycerzami-rozbójnikami w okresie wojny trzydziestoletniej, co przyczyniło się do jego złej sławy w XVII wieku.

Dla kogo jest Zamek Chudów

Przede wszystkim dla miłośników historii i architektury. Ruiny mają w sobie ten szczególny urok niedokończoności, który pobudza wyobraźnię. Można tu spędzić godzinę spacerując po terenie, zaglądając w zakamarki, próbując wyobrazić sobie, jak wyglądało życie w renesansowej rezydencji.

Rodziny z dziećmi? Jak najbardziej, szczególnie podczas wydarzeń historycznych. Dzieciaki uwielbiają rycerzy, pokazy walk, średniowieczne klimaty. W zwykły weekend może być nieco mniej atrakcji dla najmłodszych, ale park wokół zamku daje przestrzeń do pobiegania.

Fotografowie znajdą tu masę ciekawych kadrów – zarówno architektonicznych detali, jak i szerszych planów z ruinami na tle zieleni. Światło o zachodzie słońca robi robotę.

Informacje praktyczne – bilety, godziny, dojazd

Zamek znajduje się w miejscowości Chudów w powiecie gliwickim, w województwie śląskim. To mniej więcej w połowie drogi między Mikołowem a Gliwicami.

Dojazd samochodem: Najwygodniej dojechać własnym autem. Z Gliwic czy Mikołowa to około 15-20 minut jazdy. Parking znajduje się przy zamku.

Godziny otwarcia muzeum: Warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia na stronie Fundacji „Zamek Chudów” przed wizytą, ponieważ mogą się zmieniać w zależności od sezonu i organizowanych wydarzeń.

Ceny biletów: Informacje o aktualnych cenach najlepiej sprawdzić bezpośrednio na oficjalnej stronie zamku lub kontaktując się z muzeum. Ceny są zazwyczaj symboliczne, gdyż fundacja prowadzi działalność non-profit.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne zwiedzanie muzeum i spacer po terenie zamku wystarczy godzina, może półtorej. Jeśli trafia się na jakąś imprezę historyczną, można zostać na pół dnia lub dłużej.

Dodatkowe atrakcje: Warto zajrzeć do Oberży pod Świętym Jerzym na posiłek lub choćby kawę. Można też odwiedzić zabytkowy spichlerz i zobaczyć topol Teklę – najstarszą topolę bujną w Polsce.

Teren zamku zajmuje około 7 hektarów, więc jest sporo miejsca do eksploracji. Latem przyjemnie spędza się tu czas na świeżym powietrzu, otoczonym zielenią i historią.